На 29 септември се одбележува Светскиот ден на срцето, глобална иницијатива чија цел е подигнување на свеста за кардиоваскуларните заболувања (КВЗ), нивната превенција, раното откривање и навременото лекување. Во 2026 година, Светската федерација за срце (World Heart Federation – WHF) продолжува со кампањата „Don’t Miss a Beat“, со посебен акцент на препознавањето на знаците и симптомите на кардиоваскуларните заболувања. [1] [2]

Кардиоваскуларните заболувања остануваат водечка причина за смртност во светот. Тие опфаќаат група заболувања на срцето и крвните садови, меѓу кои коронарната срцева болест, цереброваскуларните заболувања, периферната артериска болест, ревматската и вродената срцева болест. Според Светската здравствена организација (СЗО), КВЗ се одговорни за приближно 19,8 милиони смртни случаи годишно, а срцевиот и мозочниот удар заедно се причина за околу 85% од смртните случаи поврзани со КВЗ. [3]

Кардиоваскуларниот ризик започнува многу порано

Развојот на кардиоваскуларните заболувања е резултат на комплексна интеракција меѓу немодифицирачки фактори, како возраста, полот и наследната предиспозиција, и модифицирачки фактори врз кои може да се влијае.

Меѓу најзначајните фактори на ризик се пушењето, нездравата исхрана, недоволната физичка активност, прекумерната употреба на алкохол, артериската хипертензија, дислипидемијата, покачената гликемија и прекумерната телесна тежина или дебелината. Дополнително, на кардиоваскуларниот ризик влијаат и социјалните и економските услови, хроничниот стрес и загадувањето на воздухот. [3] [4]

Европските насоки за превенција на кардиоваскуларните заболувања ја нагласуваат потребата од проценка и контрола на вкупниот кардиоваскуларен ризик, наместо изолирано разгледување на еден ризик-фактор. Превентивниот пристап треба да биде индивидуализиран според возраста, полот, придружните заболувања, ризик-факторите и вкупниот ризик на пациентот. [4]

Артериската хипертензија – значаен, но често „тивок“ ризик

Артериската хипертензија е еден од најзначајните модифицирачки ризик-фактори за кардиоваскуларните заболувања. Особен проблем претставува фактот што покачениот крвен притисок често не предизвикува симптоми, па пациентот може да не биде свесен дека има зголемен ризик.

Нелекуваната или недоволно контролирана хипертензија го зголемува ризикот од коронарна срцева болест, срцева слабост, мозочен удар, хронична бубрежна болест и други органски оштетувања. Поради тоа, редовното мерење на крвниот притисок и соодветното лекување кај лицата со дијагностицирана хипертензија се основа на кардиоваскуларната превенција. [3] [4]

Слично значење имаат и нарушувањата на липидниот метаболизам, особено покачениот LDL-холестерол. Проценката на липидниот профил и, кога е индицирано, фармаколошкото намалување на LDL-холестеролот се важни компоненти во превенцијата на атеросклеротичните кардиоваскуларни заболувања. [4]

Кога симптомите не треба да се игнорираат

Една од централните пораки на кампањата „Don’t Miss a Beat“ во 2026 година е важноста од препознавање на симптомите кои може да укажуваат на кардиоваскуларно заболување. WHF нагласува дека симптомите може да бидат занемарени или погрешно протолкувани и дека кардиоваскуларните заболувања може да се појават кај луѓе од различна возраст и со различен профил на ризик. [1] [2]

Кај акутен миокарден инфаркт, најчест симптом е болка или непријатност во централниот дел на градниот кош, која може да се шири кон едната или двете раце, рамениците, вилицата, вратот или грбот. Може да се појават и диспнеа, мачнина или повраќање, ладна пот, вртоглавица или слабост. [3] [5]

Клиничката слика не е секогаш типична. Особено кај жени, постари лица и пациенти со дијабетес, симптомите може да бидат помалку карактеристични, со доминација на отежнато дишење, замор или непријатност во грбот или вилицата. [5]

При сомнение за акутен миокарден инфаркт, не треба да се чека симптомите спонтано да се повлечат. Станува збор за итна медицинска состојба при која времето до медицинската проценка и започнувањето на соодветното лекување има големо значење за исходот. [5]

Превенцијата останува клучна

Голем дел од кардиоваскуларниот ризик може да се намали преку интервенции насочени кон факторите на кои може да се влијае. Здравиот начин на живот треба да биде основа на превенцијата, а кај лицата со зголемен ризик да биде надополнет со соодветна медицинска терапија.

Основните мерки вклучуваат:

• прекин на пушењето;
• редовна физичка активност прилагодена на возраста и здравствената состојба;
• разновидна исхрана со поголем внес на зеленчук, овошје, интегрални житарки и други нутритивно квалитетни намирници;
• ограничување на внесот на сол, заситени и трансмасти и додадени шеќери;
• одржување на здрава телесна тежина;
• редовно следење на крвниот притисок;
• контрола на липидите и гликемијата;
• редовни лекарски прегледи кај лицата со зголемен кардиоваскуларен ризик;
• доследно земање на препишаната терапија кај пациентите со дијагностицирани хронични заболувања.

СЗО наведува дека прекинот на употребата на тутун, намалувањето на внесот на сол, зголемувањето на внесот на овошје и зеленчук и редовната физичка активност се меѓу мерките кои придонесуваат за намалување на кардиоваскуларниот ризик. [3]

Превенција до навремено лекување

Современата кардиоваскуларна превенција не се ограничува само на советување за здрав начин на живот. Таа подразбира систематска проценка на ризикот, рано откривање на ризик-факторите, нивна соодветна контрола и навремено лекување на веќе присутните заболувања.

Особено значаен е пристапот насочен кон целокупниот кардиоваскуларен ризик. Европските насоки препорачуваат проценката да ги земе предвид индивидуалните карактеристики на пациентот и неговиот ризик-профил, со споделено донесување одлуки меѓу пациентот и здравствениот работник. [4]

Кај пациентите со веќе дијагностицирана кардиоваскуларна болест, превенцијата на нови кардиоваскуларни настани продолжува и по акутната фаза. Контролата на ризик-факторите, придржувањето кон терапијата и кардиолошката рехабилитација се составен дел од долгорочната грижа.

Светскиот ден на срцето – потсетник дека секој удар е важен

Светскиот ден на срцето не треба да биде само еден ден во календарот. Тој претставува можност здравствените работници, институциите и целата заедница повторно да го насочат вниманието кон превенцијата, раното откривање и навременото лекување на кардиоваскуларните заболувања.

Пораката „Don’t Miss a Beat“ – „Не пропуштајте ниту еден удар“ во 2026 година става акцент на нешто фундаментално: да ги препознаеме предупредувачките знаци, да не ги игнорираме симптомите и да реагираме навреме. [1] [2]

Грижата за срцето започнува многу пред појавата на првиот кардиоваскуларен настан. Контролата на ризик-факторите, здравите животни навики и редовната медицинска проценка се инвестиција во подолг и поквалитетен живот.

По повод на Светскиот ден на срцето, во четврток (24.09.2026 година) ЈЗУ Центар за јавно здравје – Битола, во соработка со Општински Сојуз на училишен спорт – Битола, традиционално спроведува крос натпревар во градскиот парк во Битола. На крос натпреварот учествуваа учениците од основните и средните училишта од општина Битола и беа доделени дипломи за освоено прво, второ и трето место.

References

x

x